Samenvatting van: Physiology, Cortisol – Thau, Gandhi & Sharma (2023)

#

Cortisol, vaak aangeduid als het ‘stresshormoon’, is een steroïde glucocorticoïde afkomstig uit de zona fasciculata van de bijnieren en wordt gereguleerd via de hypothalamus-hypofyse-bijnier-as (HPA-as). ACTH uit de hypofyse stimuleert deze productie, waarbij cholesterol via desmolase wordt omgezet in pregnenolon – de snelheidsbeperkende stap. In de bloedbaan circuleert cortisol grotendeels gebonden aan transporteiwitten en wordt lokaal geactiveerd of geïnactiveerd door enzymen 11β-HSD1 en 11β-HSD2.

Cortisol beïnvloedt vrijwel elk orgaansysteem – van het zenuwstelsel en immuunsysteem tot spijsvertering, ademhaling en skeletspieren. In acute stresssituaties bevordert het de vetverbranding, gluconeogenese en eiwitafbraak, waardoor glucose vrijkomt voor hersenen en spieren. Tegelijkertijd onderdrukt cortisol het immuunsysteem, onder andere door apoptose van immuuncellen en verminderde productie van ontstekingscytokines.

Langdurige cortisolstijging leidt tot blijvende gluconeogenese, verhoogde glycogeensynthese in de lever, maar verminderde glucoseopname in spier- en vetweefsel – dit alles draagt bij aan insulineresistentie. Ook stimuleert het proteolyse en lipolyse, maar paradoxaal genoeg kan het bij chronische stress leiden tot vetopslag, vooral visceraal.

Via negatieve terugkoppeling op CRH en ACTH zorgt cortisol onder normale omstandigheden voor hormonale balans. Verstoring van deze terugkoppeling kan echter leiden tot endocriene aandoeningen zoals het syndroom van Cushing of de ziekte van Addison.

Conclusie: cortisol is essentieel voor de stressrespons, energiehuishouding en immuunregulatie. Het is een krachtig en veelzijdig hormoon dat, mits in balans, een bondgenoot is – maar bij chronische activatie een stille ondermijner van gezondheid wordt.